Hoạt động mua sắm thực phẩm, một hoạt động tiêu dùng thiết yếu định kỳ của hộ gia đình, thường không chỉ là một quá trình ra quyết định thuần túy dựa trên lý trí. Trong bối cảnh lạm phát và biến động giá cả, hành vi này ngày càng chịu tác động mạnh mẽ bởi các yếu tố tâm lý và cảm xúc, dẫn đến hiện tượng “căng thẳng khi mua sắm” (grocery shopping stress). Bài viết phân tích hiện tượng này thông qua lăng kính của kinh tế học hành vi và lý thuyết về quyết định tiêu dùng.
1. Nguyên nhân kinh tế học hành vi của sự căng thẳng
Sự căng thẳng này có thể được lý giải bởi một số thiên lệch nhận thức (cognitive biases) và hiệu ứng tâm lý:
- Hiệu ứng Phiền muộn vì Mất mát (Pain of Paying): Cảm giác khó chịu khi phải chi tiền. Việc thanh toán bằng tiền mặt hoặc thẻ ghi nợ (trái ngược với thẻ tín dụng) làm tăng cảm giác này. Trong bối cảnh giá cả tăng cao, “nỗi đau” này trở nên trầm trọng hơn, khiến mỗi giao dịch trở nên căng thẳng.
- Quá tải lựa chọn (Choice Overload): Sự hiện diện của quá nhiều nhãn hiệu, kích cỡ và lựa chọn sản phẩm có thể dẫn đến tình trạng mệt mỏi khi ra quyết định (decision fatigue). Điều này làm giảm hiệu quả của người tiêu dùng và gia tăng cảm giác lo lắng, đặc biệt khi họ cố gắng tối ưu hóa ngân sách eo hẹp.
- Thiên lệch Tiêu cực (Negativity Bias): Xu hướng tự nhiên của con người là chú ý và ghi nhớ các trải nghiệm tiêu cực (ví dụ: giá một mặt hàng tăng vọt) mạnh mẽ hơn các trải nghiệm tích cực. Một vài mặt hàng tăng giá có thể làm lu mờ nhận thức về toàn bộ giỏ hàng, dẫn đến cảm giác chung là “mọi thứ đều đắt đỏ”.
- Nỗi sợ bỏ lỡ (Fear of Missing Out – FOMO) trên các chương trình khuyến mãi: Áp lực phải tận dụng các ưu đãi, giảm giá có thời hạn có thể tạo ra sự vội vàng và căng thẳng, dẫn đến những quyết định mua sắm thiếu tối ưu.
2. Tác động đến Hành vi Tiêu dùng và Phúc lợi Kinh tế của Hộ Gia đình
Sự căng thẳng này không chỉ là vấn đề cảm xúc mà còn có những hệ quả kinh tế cụ thể:
- Suy giảm Chất lượng Ra quyết định (Impaired Decision-Making): Căng thẳng có thể làm giảm khả năng tự chủ (self-control) và tính toán chi phí – lợi ích. Người tiêu dùng có thể mua các mặt hàng không cần thiết do xúc cảm (ví dụ: mua sắm để giải tỏa căng thẳng) hoặc ngược lại, bỏ qua các mặt hàng thiết yếu có lợi về dinh dưỡng và giá trị lâu dài để tiết kiệm chi phí trước mắt.
- Chi phí Giao dịch Phi tiền tệ (Non-Monetary Transaction Costs): Căng thẳng làm tăng chi phí thời gian và tinh thần cho việc mua sắm. Người tiêu dùng có thể dành nhiều thời gian hơn để so sánh giá, điều này làm giảm năng suất lao động cá nhân hoặc thời gian nghỉ ngơi.
- Ảnh hưởng đến Phúc lợi Chủ quan (Subjective Well-being): Hoạt động tiêu dùng thiết yếu trở thành một nguồn gây áp lực liên tục, làm giảm sự hài lòng trong cuộc sống, một thành tố quan trọng của phúc lợi kinh tế.
3. Chiến lược Giảm thiểu Căng thẳng và Tối ưu hóa Việc mua sắm
Để giảm thiểu tác động tiêu cực, các hộ gia đình có thể áp dụng các chiến lược dựa trên nguyên tắc kinh tế:
- Lập Ngân sách và Danh sách Mua sắm Cụ thể (Budgeting and Precise Shopping Lists): Đây là công cụ để “cam kết trước” (pre-commitment), giúp hạn chế sự bốc đồng và giảm tải cho việc ra quyết định trong cửa hàng.
- Sử dụng Công nghệ (Technology Adoption): Ứng dụng so sánh giá, phiếu giảm giá số và mua sắm trực tuyến có thể giảm đáng kể chi phí thông tin và thời gian, đồng thời hạn chế sự tiếp xúc trực tiếp với các kích thích mua sắm gây căng thẳng.
- Mua sắm theo Nguyên tắc Chi phí trên Lần sử dụng (Cost-per-Use Principle): Tập trung vào giá trị lâu dài thay vì chỉ giá trước mắt (ví dụ: một sản phẩm chất lượng cao, bền có thể có chi phí sử dụng thấp hơn theo thời gian).
- Tách biệt Mua sắm Thiết yếu và Không thiết yếu: Thực hiện các chuyến mua sắm nhỏ, thường xuyên cho nhu yếu phẩm và các chuyến mua sắm lớn, có kế hoạch cho các mặt hàng khác để tránh quá tải.
Kết luận:
Căng thẳng khi mua sắm thực phẩm là một hiện tượng kinh tế – hành vi phản ánh sự tương tác phức tạp giữa áp lực tài chính và các thiên lệch tâm lý. Hiểu rõ các nguyên nhân cốt lõi này cho phép các hộ gia đình và các nhà hoạch định chính sách (ví dụ: trong việc thiết kế môi trường mua sắm minh bạch) phát triển các chiến lược hiệu quả để giảm thiểu căng thẳng, từ đó nâng cao hiệu quả tiêu dùng và bảo vệ phúc lợi kinh tế của hộ gia đình.
